Functioneel complex

Magnolia-1999-Wallpaper-5-500

 

 

 

 

 

 

 

 

De film Magnolia, geschreven door Paul Thomas Anderson, het hoorspel Stilstand van Barry Hofstede, en het toneelstuk Branden van Wajdi Mouawad, zijn drie teksten uit zeer verschillende schrijfdisciplines, die ondanks dat veel met elkaar gemeen hebben in thematiek en vorm. Alle drie gaan ze over hoe het verleden een mens kan blijven achtervolgen en hebben ze een complexe verhaalstructuur door meerdere verhaallijnen of door een voortdurende schakeling tussen heden en verleden. Toch raken we als kijker niet verdwaald in die complexheid. Onze blik wordt kundig gestuurd en uiteindelijk krijgen we de betekenis mee die de makers in hun werk hebben gelegd. Wat kunnen andere schrijvers leren van de manier waarop een complexe structuur in deze drie werken de thematiek ondersteunt?

Stilstand

soldaten - 500Stilstand gaat over een uit de oorlog teruggekomen soldaat die, gehinderd door trauma’s, zijn leven opnieuw probeert op te pakken. Hij is zijn eigen verteller en in zijn vertelling lopen heden en verleden door elkaar. Dat is niet zomaar een vormkeuze. Het heeft invloed op de betekenis van het hoorspel. De oud-soldaat kan zich niet focussen op het heden. Zijn verleden sijpelt door in het leven nu. Als luisteraar krijg je steeds maar net genoeg grip op een situatie om te vermoeden dat je in de oorlog zit of juist na de oorlog in Nederland. Ook wordt nooit echt duidelijk in welke volgorde de gebeurtenissen hebben plaatsgevonden.

De meeste anekdotes worden in één keer kort verteld, maar daarnaast zijn er ook een paar anekdotes uitgesmeerd over het gehele hoorspel. Het meest duidelijke en consequente voorbeeld hiervan is de angstaanjagende anekdote over de maden, die chronologisch wordt verteld, maar steeds weer wordt onderbroken door andere gebeurtenissen. De oud-soldaat vertelt dat er allemaal maden over de grond kruipen en dat hij ze allemaal doodtrapt, op eentje na. Die stopt hij in een potje en voert hij zijn dode soortgenoten. De made verandert in een vlieg en vanaf dat moment begint de soldaat de vlieg te martelen. Uiteindelijk doodt hij hem. De vlieg krijgt een naald door zijn lijf, wordt helemaal omhooggeschoven tegen het gekleurde bolletje van de naald en vastgeprikt op een vensterbank.

De anekdote is naast walgelijk ook op een rare manier ontroerend. Het heeft iets kinderlijks om een made in een potje te stoppen en regelmatig eten te geven, maar het heeft ook iets gruwelijks om die made niets anders te eten te geven dan zijn eigen soortgenoten. Een groot contrast.

Ook de taal heeft iets kinderlijks.

‘Toen de vlieg nog een made was, wilde de vlieg alleen maar eten.
Toen de made vlieg werd, wilde de made uit het potje.
De made en de vlieg, zijn ze dezelfde of twee verschillende wezens die niks met elkaar van doen hebben?
De made was wit, de vlieg is zwart.
De made kon langzaam kruipen, de vlieg kan hard vliegen.
De made was vormeloos, de vlieg heeft vleugels, poten, ogen, een trechterbek, een lichaam.
De vlieg zoemt en vliegt tegen het glas aan.’

Het klinkt alsof een kind op school van zijn juffrouw alle verschillen tussen een made en een vlieg moet opnoemen. Deze taal is kenmerkend voor het hoorspel. Hofstede maakt veel gebruik van herhaling, begint zijn zinnen steeds weer opnieuw met het onderwerp. De taal maakt de werkelijkheid waarover wordt gesproken op een bepaalde manier simpeler, helderder en ook ritmischer. De tijd en plaats van dit gebeuren rond de vlieg zijn onduidelijk, maar de handeling op zich is beeldend en concreet omschreven. Omdat de marteling van de vlieg het hele hoorspel lang blijft terugkomen en chronologisch verteld wordt, vormt hij ook een houvast bij het luisteren.

vliegen-bestrijdenNatuurlijk heeft de marteling van de vlieg ook alles te maken met de gruwelijkheden uit de oorlog. Op zichzelf staand zou het er niets mee te maken hoeven hebben, maar omdat de anekdote wordt afgewisseld met beelden en gebeurtenissen die wel direct met oorlog te maken hebben, ga je de marteling daar in je hoofd aan koppelen. De man spreekt op gegeven moment een tijdje over wat een goede reden zou zijn om te doden. Hij komt tot de conclusie dat daar geen goede reden voor bestaat. Nadat hij de vlieg vermoordt, is direct een stukje tekst gemonteerd waarin hij weer opnieuw iets zegt over een reden om te doden. Hij zegt dat het een mooie dag is. Een mooie dag is misschien wel een goede reden. Dit is tegenstrijdig met zijn eerdere uitspraak. Het is de verwarring in zijn hoofd. De vlieg is ineens veel meer dan een vlieg. Ineens is de vlieg alle mensen die hij in de oorlog zonder echt goede reden heeft vermoord.

‘Als ik wil kan ik drie dagen en nachten achtereen wakker blijven, als ik wil kan ik een uur stokstijf stil blijven staan, als ik wil kan ik aan het plafond hangen, als ik wil kan ik mezelf pijn doen met een aansteker, als ik wil kan ik gaan lopen en nooit meer terugkomen, als ik wil kan ik morgen op vakantie gaan, als ik wil kan ik de hele dag slapen, als ik wil kan ik iemand opbellen, als ik wil kan ik midden in de nacht bij mijn ouders inbreken, als ik wil kan ik ze een mes op hun keel zetten, ze zullen er niets van merken, als ik wil kan ik een politicus vermoorden, als ik wil heb ik binnen vijf minuten problemen, (…), als ik wil kan ik alles.’

Ook dit kun je koppelen aan de vlieg. Als hij wil kan hij een vlieg martelen en doden. Als hij wil.

Barry Hofstede heeft een simpele anekdote over een vlieg ingezet om aan een heel fragmentarische vertelling waarin heden en verleden door elkaar lopen, toch iets van een rode draad en een houvast te geven. Ook weet hij met die anekdote een heel kernachtig gevoel van gruwel op te wekken dat de thema’s van oorlog en het niet kunnen loslaten van het verleden nog eens onderstreept.

Branden

Waar bij Stilstand door het spel met tijd en ruimte veel aan de verbeelding wordt overgelaten en vragen nooit echt worden beantwoord, worden bij Branden van Wajdi Mouawad alle lijntjes ingelost en is de scheiding tussen heden en verleden juist overduidelijk, al lopen de twee wel door elkaar. Branden is een ingenieus bouwwerkje, heel ingewikkeld maar van begin tot eind uitstekend te volgen. Schrijvers die werken met een uitgebreid en ingewikkeld plot, staan voor een grote uitdaging. Je maakt iets natuurlijk niet alleen maar ingewikkeld omdat het leuk is om iets ingewikkeld te maken, en het plot moet je thema’s ook niet tegenwerken, maar ze juist ondersteunen. Wajdi Mouawad is daar met Branden heel goed in geslaagd. Hier een aantal ideeën over waar dat mee te maken heeft.

Om te beginnen is er in Branden één heel duidelijk motorisch moment waarin direct allerlei ingrediënten worden opgegooid voor een groot mysterieus raadsel. Het testament van de overleden moeder Nawal Marwan wordt voorgelezen aan haar kinderen, Jeanne en Simon, een tweeling. Ze vraagt hen om in een land ergens in het Midden-Oosten, waar vreselijke oorlog heeft gewoed, op zoek te gaan naar hun overleden vader en broer. Een paar van de vele vragen die worden opgeroepen zijn: wie en waar zijn de vader en broer van Jeanne en Simon? Waarom is het zo belangrijk dat de tweeling hen vindt? En waarom is Nawal na het volgen van een aantal rechtszaken opeens begonnen te zwijgen? Via eindeloos veel scènes met zijpaden en nieuwe verwikkelingen en aanwijzingen leidt het plot naar één antwoord op alle vragen. Het plot is dus eigenlijk één groot spinnenweb, dat helemaal om dit ene antwoord is gesponnen. Het kiezen van één zo’n spil waar consequent alles omheen draait is een goede manier om bij het schrijven de focus te bewaren.

Branden - 500

‘Branden’ in de uitvoering van het Rotheater

Wat maakt dit nu tot meer dan alleen een knap ingewikkeld bouwwerk? Waar gaat dit stuk eigenlijk over? Waar zijn al die ingewikkelde plotlijntjes voor nodig? Belangrijk is dat naarmate het raadsel zich ontvouwt, daarmee ook de thema’s zich ontvouwen. Ook dat is iets wat we uit deze tekst kunnen leren. Alles staat uiteindelijk in dienst van de thematiek en in dienst van het engagement van Waijdi Mouawad. Heden (het verhaal over de tweeling) en verleden (het verhaal van hun moeder) lopen in de scènes door elkaar, maar niet alleen omdat dit een spannende vorm is, ook omdat de gebeurtenissen in verschillende tijden elkaar overlappen in betekenis. Wanneer ze naast elkaar geplaatst worden in één scene, gaan ze elkaar ook versterken in betekenis. Hoe ziet dit er nu precies uit?

Het stuk bestaat kort gezegd uit twee centrale zoektochten. Die van de moeder, Nawal, die in het verleden in haar geboorteland in het Midden-Oosten op zoek is naar haar eerste kind, dat ze bij de geboorte meteen heeft moeten afstaan, en die van Jeanne en Simon die later in datzelfde land op zoek zijn naar hun broer en vader. Die zoektochten lopen op scèneniveau soms letterlijk door elkaar heen. Nawal en Jeanne zijn tegelijkertijd aanwezig in de scène, allebei op zoek, in hun eigen tijd. Allemaal krijgen ze te maken met wat oorlog en haat teweeg brengen of hebben gebracht. De belangrijkste thema’s hierbij zijn oorsprong en afstamming en de noodzaak van het doorbreken van een keten van haat. De haat grijpt als vuur onbeheersbaar om zich heen (daar refereert de titel ‘Branden’ aan). De thema’s oorsprong, afstamming en om zich heen grijpende haat keren in verschillende lagen van het stuk terug: in de letterlijke zoektocht naar de oorsprong van het leven van Jeanne en Simon (hun vader), in de zoektocht naar de onvindbare oorsprong van de oorlog, in letterlijk brandende bussen, in de haat tussen moeders en dochters, de oorlog tussen broers en zusters. Alles is doorgecomponeerd en hangt plottechnisch of thematisch met elkaar samen en alles leidt uiteindelijk weer naar dat ene punt waarop het grote raadsel wordt opgelost.

tom cruise en earl - 500Magnolia

Ook het filmscenario van Magnolia is een ingenieus bouwwerk waarbinnen de thema’s zich ontvouwen naarmate de raadsels en het plot zich ontvouwen. Daarbij is deze tekst een ingenieus bouwwerk juist omdat het daar ook over gaat. De hele wereld en de hele mensenmaatschappij is een ingenieus bouwwerk dat bestaat uit allerlei wonderlijke toevalligheden. Kun je nog geloven in toeval als alles soms zo eng onwaarschijnlijk met elkaar samenhangt? Hiernaast hebben ook de thema’s vergeving, wrok, vergelding en spijt een belangrijk aandeel in de film. Alle personages hebben op een bepaalde manier te maken met geheimen waar ze zich schuldig over voelen of zich voor schamen. Een aantal voorbeelden:

  • De oude Earl Partridge ligt op sterven en wil zijn zoon Jack nog één keer zien. Jack haat zijn vader omdat toen zijn moeder ziek werd, Jack alleen voor haar moest zorgen. Jack straft Earl door het contact volledig te verbreken (vergelding) en voor de buitenwereld te verbergen dat Earl zijn vader is (geheim). Later in de film komt Jack toch aan Earls sterfbed zitten. Hij huilt om hem en schreeuwt: ga niet dood! (Vergeving?).
  • Earl zelft houdt in de film een belangrijke monoloog over zijn daden en zijn schuldgevoel.
  • De vrouw van Earl, Linda, trouwde alleen met hem om het geld en ze is ontzettend vaak vreemdgegaan (geheim). In de loop der tijd is ze echt van hem gaan houden en nu heeft ze zoveel spijt dat ze uit het testament gehaald wil worden. (vergelding, ze straft zichzelf)
  • (Dit voorbeeld bevat een iets te grote spoiler om niet door te waarschuwen.) De quizman Jimmy heeft zijn dochter Claudia in het verleden misbruikt en schiet zichzelf daar later in de film om door zijn kop. Oja. Hij heeft ook nog eens kanker.
  • waarheid sprekenClaudia en de politieagent Jim Kurring worden verliefd. Claudia heeft als geheimen haar drugsgebruik en het misbruik gepleegd door haar vader. In de relatie tussen haar en politieagent Jim moet alles nog beginnen. Zij wil goed beginnen door niks voor elkaar achter te houden, zodat zij nooit last zullen hebben van al die shit, maar dat is nog niet zo makkelijk.
  • De politieagent Jim Kurring houdt een keer een monoloog over wat het lastige is aan zijn baan. Hij moet beoordelen of mensen straf nodig hebben of juist vergeving en een duwtje in de goede richting.

Het verleden achtervolgt de personages en een kernzin uit de film, die door meerdere personages wordt uitgesproken luidt: ‘We may be through with the past, but the past ain’t through with us.’

Je thema’s zijn je houvast. Juist in een plot dat ingewikkeld in elkaar zit kunnen de thema’s voor focus en eenheid zorgen. Omgekeerd leent een plot met veel verhaallijnen en personages zich er goed voor om betekenisvolle cuts en overgangen te maken en op die manier de thema’s vorm te geven. Dat is wat in Magnolia gebeurt. Zo ontstaat er bijvoorbeeld betekenis door het gebruik van voice-overs in combinatie met beeld. De monoloog in voice-over van Earl is een hele belangrijke. Hij biecht zijn geheimen en schuldgevoel op en geeft de tip dat je je door niemand moet laten vertellen dat je je niet schuldig moet voelen. Onderhand ga je in beeld de andere personages langs die ook met een bepaald schuldgevoel of probleem worstelen. Door die combinatie tussen beelden en voice-over ontstaat de betekenis en wordt duidelijk dat de verhaallijnen thematisch met elkaar verbonden zijn. Deze vorm komt vaker terug in de film. Ik noemde eerder al dat de politieagent spreekt over zijn baan en zijn taak om mensen te straffen ofMagnolia-1999-Wallpaper-5-500 te vergeven. Ook tijdens die monoloog ga je in een sequentie de andere personages langs.

Een ander voorbeeld van iets dat de verhaallijnen met elkaar verbindt, is het liedje op de radio dat alle personages ‘toevallig’ op hetzelfde moment meezingen. De beelden zijn ook nog eens zo gemonteerd dat steeds precies die persoon in beeld komt die past bij de zin die op dat moment gezongen wordt. Bij de zin: ‘You’re sure, There’s a cure’, komt de quizman Jimmy Gator in beeld, die kanker heeft. Bij de zin: ‘You think, One drink, Will shrink you ‘til you’re underground, And living down’, komt een inmiddels volwassen quizkid in beeld die iets te veel biertjes aan het drinken is. De personages komen allemaal samen in één liedje.

Als hoogtepunt hebben alle personages tegelijk te maken met een kikkerregen. De kikkerregen veroorzaakt niet zozeer, maar markeert wel een belangrijk omslagpunt in hun levens en in de film. Zo wordt je steeds weer uitgenodigd de verhaallijnen in betekenis aan elkaar te koppelen. De voice-overs, zo’n liedje, zo’n markering, het zijn allemaal middelen die Paul Thomas Anderson inzet om zijn thema’s kracht bij te zetten.

Tot slot

Het bestuderen van deze teksten kan schrijvers veel leren over hoe meerlagigheid thema’s tot uiting brengt, over hoe je betekenis creëert door door te componeren en heden en verleden te spiegelen. In alle teksten word je uitgenodigd actief te luisteren en verschillende verhaallijnen of gebeurtenissen thematisch aan elkaar te koppelen. De vorm heeft als functie de thema’s te ondersteunen.

19 december 2013