Een wijsheidstand is nie plezant

6 november 2011 (voor het laatst bewerkt op 9 december 2011)

Vlaams werkt bij Nederlanders al gauw op de lachspieren. Gisteren nog zag ik hoe Paul de Leeuw in zijn show de Belgische choreografe Isabelle Beernaert van So You Think You Can Dance imiteerde. De zaal lag plat. In Expeditie Robinson, vinden we het naast alle ontberingen die de kandidaten moeten doorstaan, ook leuk om de Belgen en de Nederlanders naast elkaar te horen spreken. In de beroemde Disney film de Leeuwenkoning werd er voor gekozen de grappige Timon en Pumba in het Vlaams te laten inspreken. Awel manneke, komaan manneke, en niet te vergeten: de zachte ‘g’. We associëren het Vlaams vaak met grappige, domme of irritante uitspraken. Hoe vaak hebben Samson en Gert bij ouders niet het bloed onder de nagels vandaan gehaald? Uit programma’s als Tien voor taal – waar tot 2009 nog Vlamingen aan mee deden – en het Groot Dictee der Nederlandse Taal, blijkt dat Belgen niet zo dom zijn als sommige Nederlanders denken. Zij worden bij deze taalwedstrijden zelfs gevreesd, omdat ze vaker winnen dan Nederlanders. Waar ligt de oorsprong van het taalverschil tussen Nederland en België en wat houden de belangrijkste taalverschillen in?

De taal ‘Vlaams’ bestaat eigenlijk niet. Officieel wordt de taal die in Vlaanderen gesproken wordt Nederlands genoemd. Maar die taal is niet hetzelfde als het Nederlands dat wij in Nederland spreken. Je zou hem nog het beste Belgisch Nederlands kunnen noemen, maar voor het gemak jouden we het hier bij Vlaams.

Zoek de verschillen

Het verschil tussen het Nederlands en het Vlaams zit hem eigenlijk in alle facetten van de taal, zowel in de betekenissen van woorden als in de woorden zelf, en ook in de zinsbouw en klanken. Het meest opvallende verschil in de uitspraak is de zachte ‘g’. In het westen van België klinkt die ‘g’ soms zelfs bijna als een ‘h’. Met de ‘h’ is ook iets geks. Soms wordt een ‘h’ voor een woord gezet waar hij helemaal niet thuishoort, en soms wordt een ‘h’ aan het begin van een woord niet uitgesproken. Zo kan het gebeuren dat onder de honderd wordt uitgesproken als honder de onderd. Verder worden ontleende woorden aan bijvoorbeeld het Engels, in het Vlaams op een Nederlandse manier uitgesproken en niet op de oorspronkelijke Engelse manier. Zo wordt het woord match letterlijk uitgesproken als ‘match’ met een ‘a’ en niet met een ‘e’. Ook leggen Belgen soms de klemtonen anders. Ze zeggen achttien en bijna in plaats van achttien en bijna.

Vaste combinaties in het Nederlands zijn in België vaak omgedraaid. Alweer is in het Vlaams bijvoorbeeld weeral, vast en zeker is zeker en vast, nootmuskaat is muskaatnoot en in België zeggen ze geen pa en ma, maar ma en pa. Geen willens en wetens, maar wetens en willens. Zo zijn er meer voorbeelden te noemen.

Vlaams Nederlands
appelsien

Ik zie u graag

nonkel

pompelmoes

schuif

u (lijdend of meewerkend voorwerp)

wijsheidstand

komaan

klavier (van computer, telefoon)

kledij (normaal gebruik)

plezant

schrik hebben (voor)

ajuin

Duimspijker

Regenscherm (dit woord wordt niet vaak gebruikt)

Buizen

Droogzwierder

Sluik

Fuif

Frigo

Er was geen kat

sinaasappel

Ik hou van je

Oom

grapefruit

la (van een kast)

jou

verstandskies

kom op

toetsenbord

kleding

plezierig, leuk

bang of angstig zijn (voor), vrezen (voor)

ui

Punaise

Paraplu

Zakken voor een examen

Centrifuge

In het geheim

Feest, orgie

Koelkast

Er was geen hond

Verder is er nog een verschil in zinsbouw. In het Nederlands staan werkwoorden vaak op een kluitje.
*  Ik zou iedere week wel naar Brussel willen gaan.
In deze zin staan, behalve de persoonsvorm, alle werkwoorden bij elkaar. In het Vlaams hoeft dat niet per se.
*   Ik zou iedere week wel willen naar Brussel gaan.

De volgorde van de werkwoorden is in Vlaanderen ook vaak anders. Hij zou zich laten betalen hebben, in plaats van, hij zou zich hebben laten betalen.

Nog twee opvallende dingen zijn het gebruik van lidwoorden en het maken van verkleinwoorden. Vlamingen gebruiken in zinnen soms lidwoorden waar wij noorderlingen ze niet zouden gebruiken, of andersom.  Ze zeggen bijvoorbeeld: Ik wil klacht indienen. Verkleinwoorden maken de Belgen door een woord te eindigen op ‘ke’. Cognacske, manneke, stedeke, vraagske.

Dat kleedje staat u goed

Het kan gebeuren dat Nederlanders de woorden van Vlamingen verkeerd interpreteren. Vlamingen gebruiken bijvoorbeeld het woord ‘kleedje’ om een jurk aan te duiden. Als een Vlaming het woord ‘aardig’ gebruikt, kan hij daar ‘eigenaardig’ mee bedoelen. Als een Vlaming iets enerverend noemt, bedoelt hij meestal dat hij iets irritant vindt, in plaats van opwindend. Dan is het toch maar goed dat Belgen op de Nederlandse televisie vaak ondertiteling krijgen. Andersom kunnen Vlamingen ons ook verkeerd interpreteren. Als je een opa hebt die thuis als hobby vogeltjes verzorgd, zeg dan niet tegen een Vlaming dat hij erg van vogelen houdt. Ze zullen denken dat je opa nog steeds een wild seksleven heeft.

De taalgrens

Openingsminiatuur uit: Roman de Renart, Pierre de Saint-Cloud, Parijs, Bibliothèque nationale de France, 1580. Reinaert loert op zijn toekomstige maaltijd. Veel informatie over de Nederlandse taal in de Middeleeuwen is er niet. De oudste bronnen uit de twaalfde eeuw komen uit Vlaanderen en Brabant. Ook latere teksten uit de Middeleeuwen komen voornamelijk uit zuidelijke provincies. Denk maar aan ‘Van den vos Reynaerde’, een middeleeuwse dierenfabel uit Vlaanderen.

Waar ligt de oorsprong van al deze verschillen? Waarom is het Nederlands in België zo verdraaid? Om dat te kunnen beantwoorden moeten we eerst begrijpen waarom er in het noorden van België überhaupt Nederlands wordt gesproken en niet gewoon Frans, zoals in de rest van België. Al eeuwenlang bestaat er een grens tussen de Germaanse talen (waar Nederlands onder valt) en de Romaanse talen (waar Frans onder valt). Deze grens is ontstaan toen het West-Romeinse Rijk ten onder ging in de vijfde eeuw. Ondanks wat heen en weer geschuif ligt die grens nog steeds op dezelfde plek als toen. De grens loopt dwars door België heen.

Tot de Belgische Revolutie in 1830 hebben Nederland en België altijd min of meer bij elkaar gehoord. In de Middeleeuwen hoorden zowel België als Nederland eerst bij het Bourgondische Rijk en later bij het Habsburgse Rijk.  Het Habsburgse Rijk was een enorm rijk onder leiding van Karel V die veel macht had in Europa en in de Nieuwe Wereld. Karel V slaagde erin de baas te worden van zeventien Nederlandse (ook Belgische) gewesten, met als hoofdstad Brussel.

In 1568 kwamen de Nederlanden in opstand tegen de Spaanse Fillips II die inmiddels koning was. Deze opstand ontaardde in de tachtigjarige oorlog. In 1585 werd Antwerpen door de Spanjaarden heroverd, maar de noordelijke gewesten riepen zichzelf tot onafhankelijke Republiek uit. Hiermee was de scheiding tussen het Noorden en het Zuiden een feit. Vanaf dat moment zijn het Nederlands in het Noorden en het Nederlands in het Zuiden nooit meer hetzelfde geweest.

De taalstrijd

In het zuiden ontwikkelde het Frans zich, net als in de rest van Europa, als taal van de elite. Het waren de burgers die het Nederlands bleven spreken. Voor een groot deel werden ze ook nog door Nederlands sprekenden bestuurd, maar daar kwam in 1795 verandering in. Het huidige België werd toen ingelijfd bij de Franse Republiek. De nieuwe overheid zorgde voor een flinke verfransing in het onderwijs, de pers, het gerecht en het bestuur.

In 1795 kreeg het Frans ook in de Noordelijke Nederlanden sterke invloed, de Bataafse Republiek werd gesticht. Van 1806 tot 1810 kwam het koninkrijk Holland onder leiding van de broer van Napoleon te staan. Daarna onder leiding van Napoleon zelf. Nederland hoorde nu helemaal bij Frankrijk. In 1813 werd Napoleon verslagen en kreeg het noorden weer zelfstandigheid.

In 1815 werd besloten de noordelijke en zuidelijke gewesten weer samen te voegen om sterk te staan tegenover Frankrijk. Willem I werd koning van dit nieuwe Koninkrijk der Nederlanden. Hij voerde in 1823 het Nederlands in als officiële taal, maar zijn taalpolitiek mislukte. Er waren niet genoeg leraren die de taal konden onderwijzen in het Zuiden, de Walen en de Vlaamse elite waren tegen zijn taalpolitiek, en het Hollands werd gezien als middel om het calvinisme het zuiden binnen te smokkelen.

Al dit verzet leidde in 1830 tot de Belgische Revolutie, waarna België weer onafhankelijk werd. De verfransing van België zette door. De inspanningen van Willem I waren voor niks geweest. Er was nog wel een Vlaamse Beweging die probeerde voor de Nederlandse taal op te komen. Pas aan het eind van de negentiende eeuw lukte dat. In 1898 werd het Nederlands erkend als één van de officiële talen van België, naast het Frans en het Duits.

Roerige tijden met verrassende uitkomsten. De taal is in België nog steeds een pijnlijk onderwerp. Toch is het Nederlands in de bovenste helft van het land niet meer weg te denken. Het is dan wel geen zuiver Nederlands, wij hebben tenminste iets om te lachen.

 

 

Bronnen:

Firetree (z.d.). Vlaams. Een beetje geschiedenis. Geraadpleegd op 3 november 2011, http://www.firetree.net/calvino/Dutch_Translation/Nederlands/flemish_hist.html

Multimania (z.d.). De taalgrens en het Franstalige imperialisme. Geraadpleegd op 5 november 2011, http://members.multimania.nl/vlaamssiteje/taalgrens.htm

Neon (z.d.). Structuur en geschiedenis van het Nederlands, Een inleiding tot de taalkunde van het Nederlands. Geraadpleegd op 5 november 2011, http://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/nl/nedling/langvar/statusdutch

Swaen, J.W. (z.d.). Hoofdstuk 1: De Habsburgse Nederlanden: eenheid of verscheidenheid ?  Geraadpleegd op 5 november 2011, http://www.blikopdewereld.nl/Ontwikkeling/geschiedenis/203-cse-de-republiek-in-een-tijd-van-vorsten/3420-hoofdstuk-1-de-habsburgse-nederlanden-eenheid-of-verscheidenheid-.html

Verschillen Vlaams Nederlands (1 november 2002). Geraadpleegd op 5 november 2011, http://www.win.tue.nl/~isabelle/Vlaams/versch.htm

Vlaamse rand (z.d.). De taalgrens. Geraadpleegd op 5 november 2011, http://www.docu.vlaamserand.be/ned/webpage.asp?WebpageId=504

Wikipedia (z.d.). Wikipedia:Belgisch-Nederlands. Geraadpleegd op 5 november 2011, http://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Belgisch-Nederlands

Wouden, Ton van der. Verboden op het werk te komen. Vlaamse taal- en andere eigenaardigheden. Enschede: Siwu, 1998.