Mindful art

14 juli 2019

Soms ben ik zo onrustig dat ik alles om me heen zie als een verstoring van rust. Dan kan een vogeltje dat in de tuin landt me laten schrikken. Soms ben ik zo boos dat ik alles om me heen zie als irritant. Dan kan een vriendelijk gebaar van iemand ervoor zorgen dat ik kwaad wegloop. Als ik vrolijk ben is alles wat ik zie leuk en gezellig, ook dingen die me eerder lieten schrikken. Er zit geen logica in. Als ik bang ben, zie ik dat gebrek aan logica als iets heel engs.

Cashewnoten zie ik sinds ik er één at en allergisch bleek te zijn, als banaanvormige brokjes vergif waarvan de geur alleen al zorgt voor een hete angstvlaag door mijn aderen. Mensen die ze voor mijn neus zitten te eten zie ik als provocerend, ook als ze geen idee hebben dat ik allergisch ben.

Soms zien we dingen die er niet zijn, vooral waar niets te zien is en onze fantasie de vrije loop kan gaan. Zo zijn er mensen die na het kijken van Jaws niet meer in diep troebel water durven. Juist in het donker is ontzettend veel te zien.

We maken als mens van alles mee en slaan van alles op, en dat vormt onze blik. Zo groeien we van jongs af aan in onze eigen waarheden. We worden tot in detail geprogrammeerd, net als de Artificial Intelligent robots uit mijn favoriete serie Westworld. Robots worden geprogrammeerd door de “superieure” mens, maar de mens wordt geprogrammeerd door het leven zelf. Als we last krijgen van onze ingesleten blik en het gedrag dat daaruit voortvloeit, proberen we ons deze misschien bewust te worden in cursussen of therapieën, en onszelf te veranderen, te deprogrammeren. Maar wat ook heel goed helpt om te reflecteren op hoe je kijkt en wat je ziet, is kunst.

Poëzie nodigt bijvoorbeeld uit om anders te kijken. Door een spel met klanken, ritme en zinsbouw wordt de werkelijkheid op een ongewone manier aan je meegegeven en word je uit je automatische waarneming getrokken. Schilderijen doen dat ook. Soms heel direct. Iedereen kent wel de pijp waaronder staat “dit is geen pijp”, van Magritte. Bijzonder mooi is ook La condition humaine. Op dit schilderij staat een schilderij op een ezel voor een raam. Op dat schilderij is een landschap afgebeeld, precies hetzelfde landschap als je door het raam kunt zien. Het schilderij lijkt transparant, omdat het geschilderde landschap naadloos doorloopt in het echte landschap. Bedrieglijk. Want zouden we precies hetzelfde zien als we recht door het raam keken? Kunnen we wel recht door het raam kijken? Zien we ooit de echte werkelijkheid? Of maken we overal ons eigen schilderij van?

Om terug te komen op Westworld, deze serie kan met recht een kunstwerk worden genoemd en de manier waarop de Artificial Intelligences zich bewust worden van hoe hún blik wordt gevormd, is zo invoelbaar dat een mindfulnesscursus bijna overbodig wordt. Hun leven is volledig gescript. Menselijke herinneringen aan een verloren kind of een leven op de ranch, zijn kunstmatig in hun hoofd geplant en bepalen hun idee van werkelijkheid (zoals herinneringen dat ook bij ons doen). Zij wonen in een westerndecor waar mensen van vlees en bloed cowboytje kunnen spelen zonder gevaar te lopen. De echte mensen kunnen de AI’s wel verwonden en doden (tijdelijk, want ze worden steeds weer gerepareerd), maar de AI’s zijn geprogrammeerd om de echte mensen geen kwaad te doen. Naarmate ze slimmer worden, krijgen ze in de gaten dat hun leven is verzonnen en dat elk van hen feitelijk dienstdoet als schietschijf. Die bewustwording leidt er uiteindelijk toe dat ze zich willen bevrijden van hun makers en hun gemaakte automatismen. Dat is nog niet zo makkelijk. De android c.q. hoerenmadam Maeve, die op den duur een al ver ontwikkeld bewustzijn heeft, trekt een gek gezicht als ze zich middenin een zin ineens realiseert dat ze weer even in een voorgeprogrammeerde tekst is vervallen.

Wij zijn allemaal ook een beetje gemaakt. Daardoor zien we onszelf en de dingen om ons heen zoals we ze zien. Het kan rust geven als je weet dat niets is wat het lijkt; dat er altijd iets tussen jou en de werkelijkheid staat en dat je net als Maeve kunt leren dat wat jij gelooft dat écht is (liefhebbers van cashewnoten die het op je gemunt hebben, haaien in een zoetwatermeer), ook maar is bedacht.