The Tree of Life: Terrence Malick op de preekstoel?

Film still uit The Tree of Life. Vader (Brad Pitt) omhelst zijn zoon ietwat ongemakkelijk. Zijn kinderen zijn bang voor hem.

Film still uit The Tree of Life. Vader (Brad Pitt) omhelst zijn zoon ietwat ongemakkelijk. Zijn kinderen zijn bang voor hem.

Dertig jaar is er gewerkt aan The Tree of Life, een grootschalig project met een, zo lijkt het, sterk religieuze insteek. Gaat deze film alleen over religie of over meer dan dat? Wat maakt de film nog interessant voor mensen die niet gelovig zijn?

9 december 2011

Grote vragen

De film begint met een vader en een moeder in rouw. Hun zoon is dood. Waaraan hij is gestorven is onduidelijk. Onbelangrijk ook. Schrijver en regisseur Terrence Malick laat alleen dat zien wat er toe doet en laat het zien met beelden, muziek en weinig tekst. De ouders proberen inzicht te krijgen in de dood van hun kind. Vooral de moeder zit vol vragen aan God. Vragen die je haar hoort stellen, maar waarop ze geen antwoord krijgt. ‘Deed ik U iets verkeerd? Wie zijn wij voor U?  Waarom?’ De meest centrale vraag die door bijna alle personages wordt uitgesproken is: ‘Waar was U?’ Alsof ze niet kunnen geloven dat mensen te vroeg kunnen sterven terwijl er een God bestaat die over ze zou moeten waken. Ze begrijpen niet wat het doel is achter al het leed in de wereld. Wat is de rol van de mens in het grotere geheel?

Op zoek naar antwoorden

Tijdens de zoektocht van de moeder naar antwoorden zien we de meest schitterende natuurverschijnselen voor onze ogen opdoemen: het heelal met z’n duizenden sterren en planeten, gasexplosies, vulkaanuitbarstingen, ruige zeeën en de geheimzinnige onderwaterwereld. Een reis door de geschiedenis vanaf het begin der tijden die geen moment verveelt. De grenzen van het natuurlijke worden overschreden als ook dinosaurussen in beeld komen, waaronder een indrukwekkend zeewezen met een lange nek op het strand, zoals het elegante zeemonster in de fantasie van de mensheid bestaat. Niet alles is uit de kast getrokken om de dino’s er zo echt mogelijk uit te laten zien, maar dat is ook niet nodig. Het gaat om het algehele plaatje. Met kleurcontrast en schaduw zijn de dinosaurussen op een artistieke manier weergegeven die verder gaat dan de realiteit.

Zo wordt in twintig minuten de schepping van de aarde geschetst. De natuurbeelden ondersteunen het thema door krachten te laten zien die mooi en gevaarlijk tegelijk zijn, krachten die sterker zijn dan de mens. De beelden laten zien dat we in een wereld leven om te bewonderen, maar ook om voor op onze hoede te zijn, omdat we er geen invloed op kunnen uitoefenen. Er is altijd een strijd tussen dankbaarheid en behoedzaamheid voor het leven.

HeelalDe schepping van de aarde wordt gekoppeld aan het ontstaan van nieuw leven in het klein, bij één gezin. Er volgt een terugblik waarin het eerste kind van de in het begin van de film rouwende vader en moeder wordt geboren. De kleine Jack wordt door zijn beide ouders heel verschillend opgevoed. Zijn moeder leert hem dankbaar te zijn voor het leven en van de natuur te houden. Zijn vader wil hem harden tegen de boze buitenwereld en behandelt hem streng. Jack raakt in de war en ontpopt zich als gemeen ventje dat zijn broertje pijn doet. De tweestrijd tussen dankbaarheid en behoedzaamheid barst in hem los.

Terechte winnaar

Heel terecht won The Tree of Life de Gouden Palm op het Filmfestival van Cannes. Alhoewel het sterk lijkt alsof Malick een religieuze boodschap wil meegeven over de nietige rol van de mens op aarde, is dit niet alleen een film die gelovigen kan aanspreken. De vragen die Malick in de film stelt, hoeven niet alleen over religie te gaan. Ze gaan over veel meer dan dat. Ze gaan over de zin van het leven, over het waarom van ons bestaan. De film is dus ook op een meer spirituele/filosofische manier te benaderen. Het streng gelovige gezin dat in verwarring is geraakt door een God die in hun ogen wrede keuzes maakt, vormt in feite maar een klein onderdeel van de film. Bovendien wordt er in de verdere loop van het verhaal geen antwoord gegeven op de vragen die de personages stellen. Terrence Malick pretendeert dus niet overal het antwoord op te weten. Hij wil slechts tot denken aanzetten.

Naast de sterke thema’s, die een breed publiek kunnen aanspreken, wordt er goed geacteerd. Petje af voor wie de kleuter, die Jack speelt, aan het acteren hebben gekregen. Het jongetje van een jaar of drie wordt in een bepaalde scène boos en onhandelbaar, omdat hij jaloers is op zijn pas geboren broertje. Over de acteerprestaties van Brad Pitt valt ook niets te klagen. Deze film bewijst maar weer eens dat hij de rol van hunk en droom van elk meisje achter zich heeft gelaten. In Babel en The Curious Case of Benjamin Button liet hij al zien dat hij meer kan dan alleen vrouwen verleiden. In The Tree of Life laat Pitt zich als strenge vader weer eens van een hele andere kant zien.

Wat de film verder nog tot een terechte winnaar maakt, is de manier waarop de film tegen de verwachtingen van de gemiddelde kijker in gaat. Dit is geen film met een ingewikkeld plot en een spectaculaire ontknoping. Daarnaast wordt er niets uitgelegd. De kijker moet het meeste opmaken uit beelden en voor zichzelf uitmaken wat die beelden betekenen. Toch weet de film te boeien. Door niks voor te kauwen wordt de film multi-interpretabel, waardoor iedereen er zijn eigen boodschap uit kan halen. Verder wordt er dankbaar gebruik gemaakt van alles wat je met film kunt doen. Zo vullen de beelden van de opgroeiende kinderen en de beelden van de schepping elkaar aan en laten ze de nietige rol van de mensheid zien. Daarbij worden zij ondersteund door klassieke muziek die de film mede door de weinig gesproken tekst, het karakter geeft van een symfonie.poster

Filmmuziek mooi maar afwezig

De filmmuziek is gecomponeerd door Alexandre Desplat. Zijn gehele soundtrack is ook op CD uitgegeven. Het is geheimzinnige muziek die goed aansluit op de sfeer van de film. Echter, de muziek die je in de film hoort, is bijna nooit van Alexandre Desplat. Tijdens de film klinkt vooral al bestaande klassieke muziek, waaronder Bach en Mozart, maar ook minder bekende namen. Het lijkt of de geschreven soundtrack uiteindelijk alleen als bruggetje is gebruikt tussen de klassieke stukken door. De soundtrack vloeit daar dan ook
moeiteloos in over. De klassieke stukken zijn goed gekozen bij de scènes en de sfeer. Wel jammer dat de soundtrack van Desplat in de film niet echt tot uiting komt. (Geïnteresseerden zouden dan ook zeker de CD eens moeten beluisteren. Met name track 9: ‘Motherhood’ is mooi.)

Zwevend zwaar

Ondanks de zware thema’s is The Tree of Life geen zwaarmoedige film. De scènes waarin je ziet hoe de drie kleine jongetjes opgroeien zijn ontroerend. De stukken waarin vader zijn kinderen hard aanpakt zijn schokkend, maar wekken ook mededogen op voor een vader die het uiteindelijk goed bedoelt. Dankzij de vele mogelijke interpretaties is deze film zeker niet alleen interessant voor religieuze mensen. Met zijn 139 minuten is hij wel aan de lange kant, maar voor een geoefend kijker hoeft dat geen hindernis te vormen.

Film in zijn puurste vorm, met beelden en geluiden die elkaar betekenis geven. Geen ingewikkeld plot, maar een sfeer die de overhand heeft. Een sfeer die van begin tot eind wordt vastgehouden.